Znaki naszej tożsamości

Czym bowiem  jest herb miasta? 

Na pewno jest symbolem samorządności i znakiem własności. Herb miejski jest świadectwem żywej tradycji historycznej i wzmacnia nasz lokalny patriotyzm. Chciałbym na łamach "Gazety" powiedzieć parę słów na temat naszych barw i symboli oraz opisać krótko dzieje herbów miast i gmin naszego powiatu.

W Polsce godła miejskie występują od XIII wieku. W chwili lokowania miasta osada otrzymywała własne prawa, którymi miała się rządzić - najczęściej było to prawo niemieckie tzw. magdeburskie. Miasto otrzymywało władzę i samorząd, który miał prawo wystawiania dokumentów. Należało je uwiarygodnić pieczęcią z godłem herbowym. Pieczęcie radzieckie lub ławnicze pierwotnie tłoczone były w wosku, dopiero później w laku.

Pierwsze godła wymyślano samorzutnie, o ich wyglądzie decydował wójt albo rada miejska. Większość miast, które powstały w Polsce przed XV wiekiem, ma właśnie takie herby. W następnych wiekach nadawał je panujący w tzw. przywilejach herbowych, część z nich zatwierdzała lub poświadczała już istniejący herb. Kres powszechnego użycia herbów miejskich w Rzeczypospolitej położyły rozbiory. Nie wszędzie jednak wyglądało to tak samo. W zaborach pruskim i austriackim używano ich, natomiast w Księstwie Warszawskim zabroniono w 1811 r., a w Królestwie Kongresowym w 1822 r.

Sprawa stosowania herbów miejskich odżyła w z chwilą odzyskania niepodległości. Na mocy dekretu 28 lipca 1919 r. przywrócono ich używanie, ale aż do 1927 r. obowiązywało rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej, które nakazywało władzom i urzędom samorządowym stosowanie pieczęci z orłem państwowym, poniżej którego umieszczano napis odpowiadający danej władzy (np. sołtys). Późniejsza ustawa zezwalała na używanie przez władze lokalne herbów historycznych, ale nie obyło się bez zamieszania. Okazało się, że wiele miast zapomniało, jak wyglądają ich herby, archiwa były zniszczone lub wywiezione przez zaborcę. Odtwarzano wiec herby na podstawie zachowanych tłoków pieczętnych, natomiast nie umiano sobie poradzić z barwami.

W czasach PRL wokół herbów jako "burżuazyjnego przeżytku" panowała cisza i do 1978 r. brak było jakichkolwiek aktów prawnych regulujących używanie przez miasta czy gminy własnych herbów. Polityka ta z punktu widzenia władz była zrozumiała. Za wszelką cenę walczono z regionalizmem, lokalnym patriotyzmem, poczuciem własnej "małej ojczyzny". Orzeł stracił koronę, jak i wiele herbów miejskich. Pozostały ogołocone tarcze; czasem niezgodnie z zasadami heraldyki ustanawiano herby nowych miast mające w tarczy koła zębate, dźwigi itp. urządzenia. Nigdy natomiast nie zdarzyło się, na szczęście, żeby umieszczać tam, wzorem sowieckim, czerwone gwiazdy, sierpy, młoty i inne "atrybuty dobrobytu".

Po zmianach ustrojowych używanie herbów uregulowała ustawa z 8 III 1990 r. o samorządzie terytorialnym. Odtąd Rady Miast i Rady Gmin mają prawo podejmowania uchwał w sprawie swoich herbów. Muszą one przedstawić wzór herbu w statucie.

Z czego składa się herb miejski? 

W wersji tzw. zasadniczej to tarcza i godło, w wersji ozdobnej dodane są ponadto korony, dewizy itp. Wyobrażenia herbów miejskich można podzielić na grupy: związane z architekturą (jak baszty, mury, kościoły, zamki), przedstawiające świętych patronów miasta i godła religijne, nawiązujące do nazwy miasta (np. Łódź, Koło) lub zawierające jego inicjały, herby właścicieli miast lub ziem (godła książęce, rycerskie, biskupie) - wskazują na zależność feudalną od założyciela, biskupa, zasadźcy, alegoryczne (jak flora, fauna, broń, narzędzia). 

Jeśli chodzi o barwy, to w naszej heraldyce jest sześć kolorów: biały, żółty, czerwony, niebieski, zielony i czarny.

Herby występowały również na insygniach władzy miejskiej. Mogła to być laska burmistrzowska, sygnet, ozdobne dzwonki do prowadzenia obrad. Od XIX stulecia burmistrzowie miast sprawiali sobie ozdobne łańcuchy z herbem miasta. Jak wiadomo, ten zwyczaj istnieje do dzisiaj.

Kuty w kamieniu herb miejski zdobił frontony ratuszy (tak jest u nas w Otwocku).Widniał (i widnieje) na emblematach straży miejskiej i środkach transportu miejskiego. Jak kiedyś zdobił pergaminy, tak teraz druki urzędowe miast i winiety lokalnych czasopism (np. "Gazety Otwockiej").

Obok herbu istnieją jeszcze flagi miejskie. Tak jak herb, integrują one społeczność lokalną. Z początku były to chorągwie bojowe. Ciekawy ich opis daje Jan Długosz w bitwie pod Grunwaldem. Obecnie wiele miast w Polsce posiada własne flagi. Ciekawostką jest flaga miasta Elbląga - niezmieniona od XIV wieku! Warto wiedzieć, że swoją flagę może mieć nie tylko miasto, ale i gmina, sołectwo, dzielnica, osiedle, a nawet i Ty, Drogi Czytelniku, bez żadnego pozwolenia i uchwały! W naszym powiecie flagi posiada Józefów, Karczew i Otwock.

Stosunkowo niedawno pojawiły się herby na rogatkach w charakterze tzw. witaczy lub pożegnaczy.

Zobaczmy, jak wyglądają herby naszego powiatu i skąd pochodzą. Wędrówkę prowadzimy w układzie alfabetycznym.

JÓZEFÓW - ma na prawym białym polu sosnę zieloną, zza której wychyla się słońce. W lewym czerwonym polu złotego węża okręconego wokół laski (wąż Eskulapa). Pola te oddzielone są pręgą żółtą w pas od podstawy tarczy błękitnej.

Symbolika herbu jest prosta: sosna - lasy, wąż Eskulapa - uzdrowiskowy charakter miasta, złota pręga - piaszczysty teren, barwa błękitna - położenie miasta u ujścia Świdra do Wisły. Herb zatwierdzono w 1984 r., został wybrany w drodze konkursu.

CELESTYNÓW - jest to herb gminy. Przedstawia w dolnej części żółty krzyż, w górnej żółte dębowe gałązki z żołędziami. Tarcza koloru niebieskiego. Symbolika odnosi się do walecznych tradycji Celestynowa (krzyż - akcje na wrogie transporty), dąb w symbolice oznacza siłę i moc oraz leśne położenie miejscowości. Herb zatwierdzono w 1998 r. i jest owocem prac Centrum Heraldyki Polskiej.

KARCZEW - jedna z najstarszych miejscowości w naszym powiecie. Prawa miejskie otrzymał w 1548 r. i ponownie w 1959 r. Herb Karczewa przestawia na czerwonym polu białego idącego baranka, nad nim hrabiowską złotą 9-pałkową koronę. Herb ten jest znakiem rodowym marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego, byłego właściciela miasta. Zwie się Junosza. Baranek jest symbolem księcia, wodza, przywództwa, ale też i uporu. Jest atrybutem św. Agnieszki i św. Jana Chrzciciela.

KOŁBIEL - otrzymała prawa miejskie przywilejem Zygmunta Starego w 1532 r. i straciła je po powstaniu styczniowym w 1870.W XVII w. była własnością rodu Grabianków, m.in. stolnika ziemi czerskiej Bartłomieja. Inny Grabianka był sekretarzem królewskim. Pieczętowali się oni herbem Leszczyc, inaczej Bróg, Brożyna, Laski. Przedstawia na polu czerwonym bróg żółty na zielonej murawie. Herb ten pojawił się po raz pierwszy w 1343 r. na pieczęci Wojciecha wojewody brzeskiego i u Piotra Wysza biskupa krakowskiego w 1406 r. Gloger wyjaśnia: bróg - dach na siano słomiany na 4 słupach, do podnoszenia i obniżania. Niektórzy badacze przypuszczają, że jest to przekształcony znak runiczny Wikingów! Dlaczego teraz jest srebrny kiełb pod brogiem, nie udało mi się ustalić.

OTWOCK - Prawa miejskie od 1916 r. "Herb dwudzielny w słup, na polu prawym czerwonym połowa Orła Polskiego białego w koronie, w polu lewym żółtym zielony puchar z takimż wężem" (symbol medycyny). Jest autorstwa artysty plastyka Józefa Toma i od 1927 r. widnieje na pieczęciach miejskich. Pierwotnie herb był zupełnie inny, przedstawiał na tarczy błękitnej sosnę pośrodku i kielich, z którego wypełzały dwa węże. Różne wersje nowego herbu naszego miasta opisał Jan Tabencki w "Gazecie Otwockiej ", maj 1996 r.

OSIECK - bardzo stary gród. Prawa miejskie otrzymał w 1558 r., utracił w 1869 r.

Herb przedstawia na czerwonym polu białego jelenia u studni na zielonej łące. Herb został odtworzony staraniem Towarzystwa Przyjaciół Osiecka i Okolicy. Nawiązuje on do leśnego położenia osady. W Osiecku był zwierzyniec przedstawiony przez T. Święckiego w opisie Mazowsza: "W pobliżu jego zwierzyniec nieprzebytemi obwarowaniami okrążony. Urządzili to dawni książęta mazowieccy dla napędzonych tu w celu rozrywki jeleni i kóz dzikich... ciągnie się tu las ogromny, który od granic Mazowsza na drugi brzeg Wisły aż do Narwi sięga...". W symbolice jeleń oznacza szlachetność, ale i sławę myśliwską.

WIĄZOWNA - herb gminy przedstawia tarczę w kolorze pomarańczowym, na której widnieje zielony liść wiązu z zarysem biegu rzeki (Mienia), w kolorze jasno granatowym. Nad liściem żółte półkole symbolizujące zarys słońca, wokół niego półkoliście napis: gmina Wiązowna. Herb zatwierdzono w 1990 r. Autorem projektu był Lech Żurkowski.

Do kolekcji brakuje nam herbu gminy Sobienie Jeziory. A może by tak nawiązać do Jezierskich? 

Tekst i foto: Jacek Kałuszko