Otwock 1916-2016

Autor: Administrator serwisu

Otwock 1916-2016

W 2016 roku Otwock obchodzi stulecie uzyskania praw miejskich; jednak ma rodowód znacznie starszy, wyrastający z dziedzictwa sąsiednich miejscowości, które szczycą się bogatą historią. Otwock przejął nazwę istniejącą już na początku XV wieku. Kilkakrotnie poszerzał swoje granice. Rozwijał się dzięki inicjatywom i pracy wielu pokoleń mieszkańców, którzy pochodzili z różnych regionów, należeli do różnych grup społecznych, etnicznych i religijnych

Wyjątkowość osady, a później miasta uzdrowiska, wynikała z warunków naturalnych obszaru położonego między Wisłą a dolnym Świdrem. Geologiczną strukturę tego obszaru ukształtowały dwa czynniki. Jednym była działalność lodowca. Drugi stanowiło przesuwanie się Wisły ze wschodu na zachód i obniżanie się poziomu tej rzeki, która w osadach iłów i piasków wyżłobiła kilka tarasów. Najwyższy z nich został nazwany tarasem otwockim. Tworzył on „misę” o grubej warstwie piasku, z wydmami naniesionymi przez wiatr; na wschodzie graniczącą z obszarem polodowcowym, na zachodzie otwartą w kierunku Wisły.
Obszar ten został porośnięty lasami, w których dominowały sosny – na ogół niskie, ale mające liczne rozgałęzienia i gęste igliwie bogate w chlorofil. Sosny nasycały tlenem powietrze – latem bardzo suche ze względu na małą ilość opadów, z których wodę natychmiast wchłaniały piaski. Sosny regulowały temperaturę, wilgotność i ciśnienie atmosferyczne. Tworzyły specyficzny mikroklimat.
Ta kraina sosen i piasku w średniowieczu należała do ziemi czerskiej, dzieląc jej historyczne losy. Na początku XIX stulecia dostała się pod panowanie rosyjskie. Na prawdziwe odkrycie czekała do czasu uruchomienia Kolei Nadwiślańskiej (w 1877 roku). Wtedy też wybudowany został przystanek kolejowy Otwock.
Znany rysownik i malarz, Michał Elwiro Andriolli, doceniając krajobrazowe walory terenów nad dolnym Świdrem, nabył rozległą posiadłość, którą nazwał Brzegami. Zamieszkał w niej i wybudował kilkanaście drewnianych willi dla letników z Warszawy; zapewniał gościom liczne atrakcje, organizował spektakle teatralne i koncerty muzyczne. Znalazł naśladowców, którzy zaczęli budować letniskowe wille. Utrzymane były one w tzw. stylu nadświdrzańskim, charakteryzującym się m.in. drewnianymi ornamentami i werandami.
W pobliżu stacji kolejowej Otwock powstała osada nazwana Willami Otwockimi. Na letni odpoczynek przyjeżdżało tu coraz więcej osób. Wzrastała też liczba stałych mieszkańców. Zdrowotne walory Otwocka szybko odkrył dr Józef Marian Geisler. W 1893 roku utworzył on zakład leczniczy, który stał się pierwszym na ziemiach polskich nizinnym sanatorium dla pacjentów z chorobami płucnymi. Wkrótce otwarto kilka innych sanatoriów. Budowano też liczne pensjonaty. Znaczną część zarówno mieszkańców, jak też kuracjuszy i letników stanowili Żydzi. O zróżnicowaniu wyznaniowym świadczyło wybudowanie synagogi oraz kaplicy.
Na początku XX wieku coraz aktywniejsza stała się lokalna elita, którą tworzyli lekarze, właściciele pensjonatów oraz przedstawiciele inteligencji technicznej i urzędniczej. Podejmowali oni różnorodne inicjatywy, zwłaszcza kulturalne; utworzyli też szkołę z językiem polskim. W 1912 roku powołali Towarzystwo Przyjaciół Otwocka (TPO), dążące m.in. do uzyskania przez Otwock odrębności administracyjnej. Rok wcześniej erygowana została parafia, której zasięg wykraczał poza granice Willi Otwockich.
Po wybuchu pierwszej wojny światowej przez ponad rok – za zgodą władz rosyjskich – działał Komitet Obywatelski. W wielu dziedzinach stał się on faktyczną władzą samorządową. Od lata 1915 roku całe Mazowsze znalazło się pod panowaniem niemieckim. Nowe władze przychyliły się do postulatów TPO, dzięki czemu 7 listopada 1916 roku Otwock uzyskał prawa miejskie. Powstał na obszarach wydzielonych z trzech gmin: Karczewa, Wiązowny i Glinianki.
Dwa lata później stał się miastem odrodzonej Rzeczypospolitej. Zaczął się szybko rozwijać – jako miejscowość kuracyjna i letniskowa – zwłaszcza od 1921 roku, po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej i stabilizowaniu się sytuacji gospodarczej kraju. Uzyskał status miasta uzdrowiska, a jego mahoniowe powietrze znane było również poza granicami Polski. W Otwocku wybudowano kilka nowoczesnych sanatoriów. Funkcjonowały liczne pensjonaty (największym z nich było Uzdrowisko Gurewicza) oraz wille.
W 1932 roku obszar miasta został powiększony; dzielnicami Otwocka stały się m.in. Sródborów i Soplicowo, dwa osiedla zbudowane według idei miasta parku leśnego.
Dzięki inicjatywom mieszkańców i poparciu samorządowych władz miasta utworzone zostały: Gimnazjum Humanistyczne, Otwocki Klub Sportowy, Otwockie Towarzystwo Teatralne. Ważnym ośrodkiem życia towarzyskiego i kulturalnego stał się gmach Kasyna, zlokalizowany w parku miejskim. Cezary Jellenta, pisarz i krytyk literacki,
w książce „Sosny otwockie” utrwalił obraz miasta uzdrowiska i wizje jego rozwoju.
Latem 1939 roku Otwock miał ponad 19 tys. mieszkańców (wśród których było prawie 11 tys. Żydów), przyjął ok. 38 tys. kuracjuszy i letników. Żydzi mieli swoich przedstawicieli w Radzie Miejskiej; utworzyli wiele stowarzyszeń. Odgrywali decydującą rolę w handlu i rzemiośle. W mieście były cztery synagogi. Żydzi zdecydowanie dominowali wśród przyjezdnych.
Rozwój Otwocka został brutalnie przerwany we wrześniu 1939 roku, wskutek wojny, a następnie niemieckiej okupacji. Hitlerowcy rozwiązali samorząd miejski. Prowadzili politykę represji i zwalczania polskości. Wielu mieszkańców Otwocka przeciwstawiało się okupantom, uczestnicząc w walce cywilnej i zbrojnej, m.in. w tajnym nauczaniu i akcjach dywersyjno-sabotażowych. Spośród konspiracyjnych organizacji zbrojnych największe wpływy miała Armia Krajowa.
Niemcy zmusili ludność żydowską do zamieszkania w getcie (składającym się z kilku części); poddali ją narastającemu terrorowi. Rankiem 19 sierpnia 1942 większość mieszkańców getta (ok. 8 tys. osób) spędzili na plac przy dworcu kolejowym, a następnie wywieźli do obozu zagłady w Treblince.
W ciągu kolejnych tygodni zastrzelili ok. 3 tys. ukrywających się Żydów.
Po zakończeniu okupacji niemieckiej (w lipcu 1944 roku) Otwock stał się innym miastem niż przed wojną. Do opustoszałych domów napływała ludność z zewnątrz, głównie ze zniszczonej Warszawy i z okolicznych wiosek. Otwock tracił letniskowy i uzdrowiskowy charakter. Stał się natomiast ważnym – w skali całego kraju – ośrodkiem leczenia gruźlicy, którą zwalczano głównie farmakologicznie i chirurgicznie.
Funkcjonowanie w nowych realiach politycznych oznaczało m.in. likwidację władzy samorządowej i upaństwowienie sanatoriów. W latach 1952 i 1958 do Otwocka przyłączono kilka sąsiednich miejscowości, m.in. Świder – będący popularną osadą letniskową – oraz Świerk, gdzie zlokalizowany był Instytut Badań Jądrowych (IBJ). Utworzony został powiat otwocki.
Od 1958 roku zaczęto realizować wiele inwestycji. Zmodernizowano centrum Otwocka, wybudowano liczne obiekty użyteczności publicznej, jak: pawilony handlowe, sąd, szpital, oczyszczalnia ścieków, stadion sportowy, urząd pocztowo-telefoniczny, kilka budynków szkolnych. Otwocka Spółdzielnia Mieszkaniowa zaczęła budować kolejne bloki i osiedla. Utworzono trzy szkoły średnie. Wybudowano kilka gmachów szkolnych. Zmieniły się na lepsze warunki do rozwoju rzemiosła. Jednak olbrzymia część mieszkańców miasta pracowała w Warszawie.
Funkcjonowały niektóre dawne instytucje (np. Otwocki Klub Sportowy i Amatorski Teatr Miejski). Do nowych placówek życia kulturalnego należały: Miejska Biblioteka Publiczna, Młodzieżowy Dom Kultury i kluby osiedlowe. W latach osiemdziesiątych erygowanych zostało kilka parafii.
Od 1990 roku Otwock jest samorządową gminą miejską, a do 1999 roku – również siedzibą samorządowych władz powiatu. Gmina zrealizowała wiele inwestycji, z których szczególne znaczenie ma skanalizowanie miasta. Na ten cel Otwock uzyskał środki z Funduszu Spójności UE. Dzięki dofinansowaniu z UE zmodernizowano bazar. Nowymi obiektami w krajobrazie miasta stały się ścieżki rowerowe i ciągi pieszo-rowerowe. Otwock zmienia się nie tylko dzięki inwestycjom gminnym, ale również podejmowanym przez starostwo powiatowe. Niestety, tylko część dawnych sanatoriów nadal pełni funkcję leczniczą. Powstały liczne bloki i osiedla mieszkaniowe, z reguły budowane przez firmy deweloperskie. Ludność miasta wzrosła do 45 tys. osób.
Otwock stał się bardziej znany w Europie dzięki współpracy z miastami bliźniaczymi: francuskim Saint-Amand Montrond i niemieckim Lennestadt. Pojawiły się sprzyjające możliwości dla inicjatyw społecznych, o czym świadczy działalność licznych stowarzyszeń, m.in. Towarzystwa Przyjaciół Otwocka.
W krajobrazie miasta – mimo widocznych oddziaływań cywilizacyjnych – nadal królują sosnowe lasy, a rzeka Świder wciąż urzeka swoim nurtem. Kultywować tradycje i wykorzystać nowe szanse – to wyzwania dla władz i dla mieszkańców Otwocka.

Stanisław Zając
Tekst jest skrótem albumu przygotowanego w ramach 100–lecia Miasta Otwocka pt. „Otwock 1916–2016”